Монголын органик мах, махан бүтээгдэхүүнийг БНХАУ-д экспортлох боломжийн судалгаа

Abstract

Монгол Улс нь эртнээс нүүдлийн мал аж ахуйг хөгжүүлж ирсэн, дэлхийд цөөн үлдсэн бэлчээрийн мал аж ахуй давамгайлсан орнуудын нэг юм. Хөдөө аж ахуйн салбар нь улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 12.8 хувь, нийт ажиллах хүчний 23.8 хувийг бүрдүүлдэг бөгөөд 110 гаруй сая га бэлчээрийн нөөцтэй. Монголын мал сүрэг нь эх газрын эрс тэс уур амьсгал, экологийн онцлог нөхцөлд явагдсан байгалийн шалгарал болон олон зууны турш уламжлагдан ирсэн ардын үржүүлгийн үр дүнд бүрэлдэн тогтож, хатуу ширүүн орчинд дасан зохицсон биологийн өвөрмөц шинж чанарыг хадгалсан байдаг. Энэхүү онцлог нь бэлчээрийн маллагаанд суурилсан, байгалийн гаралтай органик мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх суурь нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Мал сүрэг нь Монгол Улсын үндэсний онцлогийг илэрхийлсэн, нөхөн сэргээгдэх стратегийн ач холбогдол бүхий баялаг бөгөөд улс орны соёлын өв, уламжлалт мэдлэгийн үнэт сан хөмрөгийг бүрдүүлдэг. Түүнчлэн мал аж ахуйн салбар нь тогтвортой хөгжлийг хангах, хүнсний аюулгүй байдлыг баталгаажуулах, хөдөөгийн хүн амын амьжиргаа болон малчин өрхийн орлогын үндсэн эх үүсвэр болохын зэрэгцээ үндэсний эдийн засгийн чухал тулгуур салбарын нэг юм. Монгол Улс мах, махан бүтээгдэхүүнээ экспортлох нь гадаад валютын урсгалыг нэмэгдүүлж, малчдын орлогыг дэмжих, амьжиргааг сайжруулах, мал аж ахуйн салбарын тогтвортой хөгжлийг хангах, эдийн засгийг төрөлжүүлэх зэрэг стратегийн чухал ач холбогдолтой. ЦУОШГ-аас 2020-2021 оны өвөл, хаврын бэлчээрийн даацын тухай гаргасан мэдээлэлд Монгол Улсын нийт бэлчээр нутгийн 40 гаруй хувьд бэлчээрийн даац 1-3 дахин хэтэрсэн, 25 орчим хувьд нь 3-5 дахин хэтэрсэн, 20 орчимд хувьд нь олон дахин хэтэрсэн байгаа тухай онцлон мэдээлжээ. Бэлчээрийн даац хэтрэлт, бэлчээрийн талхагдал нь эмзэг, нимгэн хөрстэй манай Монголын газар нутагт ган зудын давтамж улам ихэсч, цөлжилт нүүрлэхийн үндсэн шалтгаан болоод байна. Монгол Улсын малын тоо толгой 2025 оны жилийн эцсийн тооллогоор 58.1 сая хүрсэн нь бэлчээрийн даацад томоохон ачаалал ирүүлж байгаа тулгамдаж буй асуудлын нэг юм. Бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн мал сүргийг гадаад зах зээлд экспортлох нь олон асуудлыг шийдэх цогц шийдэл ба манай улсын хувьд дэлхийн хамгийн том махны хэрэглэгч болох БНХАУ-тай хөрш зэргэлдээ байгаа нь харьцангуй давуу талтай боломж юм. БНХАУ-ын хүн ам 2025 оны жилийн эцсийн байдлаар 1.412 тэрбумд хүрч, 100.72 сая тонн мах хэрэглэсэн бөгөөд нэг хүнд ногдох махан бүтээгдэхүүний хэрэглээ нь 71 кг хүрчээ. 2025 оны байдлаарх хүн ам зүйн судалгааны тооцооллоор БНХАУ-д 17–18 сая орчим исламын шашинтан оршин сууж байгаа бөгөөд энэхүү хүн амын бүлэг нь халал хүнсний бүтээгдэхүүн, тэр дундаа халал махны зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг бүрдүүлэх чухал хэрэглэгчдийн сегмент болж байна. Үүнтэй холбоотойгоор БНХАУ дахь исламын шашинт хүн амын хэмжээ нь халал махны үйлдвэрлэл, экспорт болон зах зээлийн өргөжилтийн стратегийн ач холбогдолтой хүчин зүйл гэж үзэж болохоор байна. Монгол банкнаас хийсэн тооцооллын үр дүнгээс харахад мал аж, ахуйн салбарын голлох бүтээгдэхүүн түүхий эд болох ноос ноолуур, арьс шир, мах нь уул уурхайн салбарын бүтээгдэхүүнүүдтэй харьцуулахад экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх хэмжээ бага ч бусад салбарын үйлдвэрлэлийг дэмжих нөлөө өндөр байгаа учраас эдийн засгийг төрөлжүүлэхэд эерэгээр нөлөөлөхөөр байна. Малын халдварт өвчинтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх бүх төрлийн apra хэмжээнд хангалттай хэмжээний төсөв, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг боловч малын гоц халдварт өвчний гаралт, тархалт буурахгуй, улмаар махны экспортод сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Иймд судлаачийн зүгээс БНХАУ-ын органик мах, махан бүтээгдэхүүний зах зээл, экспортлох боломжийг судлан, дүн шинжилгээ хийж, стандарт шаардлага, арга технологи хийгээд мах, махан бүтээгдэхүүн экспортлоход тулгардаг асуудлууд тэдгээрийг шийдэх арга замын хамгийн боломжит хувилбарыг санал болголоо.