https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4139 2026-06-30T21:22:50Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4829 Жолоочийн даатгалын суурь хураамжийн эрх зүйн зохицуулалтын тулгамдсан асуудал, шийдвэрлэх арга зам Батцэнгэл, Мөнхтамир Монгол Улсад жолоочийн хариуцлагын даатгал нь албан журмын шинжтэй хэрэгжиж байгаа боловч суурь хураамжийг хуулиар тогтмол дүнгээр тогтоосон нь зах зээлийн нөхцөл байдал, эрсдэлийн өөрчлөлтийг хангалттай тусгах боломжийг хязгаарлаж байна. Даатгалын эрх зүйн зохицуулалтын үндсэн зорилго нь хохирогчийн эрх ашгийг хамгаалах, эрсдэлийг санхүүгийн хувьд оновчтой хуваарилах явдал боловч практикт энэ зорилго бүрэн хэрэгжихгүй байна. Судалгаанд эрх зүйн догматик арга, статистик шинжилгээ, шүүхийн практик судалгаа мөн гадаад улсын эрх зүйн харьцуулалтын аргыг хослуулан ашигласан. Дотоодын эрх зүйн зохицуулалтад Жолоочийн даатгалын тухай хууль, Даатгалын тухай хууль, Иргэний хуулийн холбогдох зохицуулалтыг авч үзсэн. Гадаад улсын харьцуулалтад АНУ, Герман, Япон, Их Британийн авто даатгалын тариф тогтоох тогтолцоог судалж, эрсдэлд суурилсан үнэлгээ (risk-based pricing), бонус-малус систем, актуарийн шударга байдлын (actuarial fairness) зарчмуудыг харьцуулан шинжилсэн. Судалгааны үр дүнгээс үзэхэд жолоочийн даатгалын суурь хураамжийн тогтолцоо нь бодит эрсдэлийн ялгааг хангалттай тусгаж чадахгүй байна. Ялангуяа суурь хураамжийг удаан хугацаанд шинэчлээгүй, эрсдэл багатай болон өндөр эрсдэлтэй жолоочид ижил түвшний хураамж ногдуулж байгаа нь тарифын шударга бус хуваарилалтыг бий болгож байна. Мөн бонус-малус механизм сул хөгжсөн, даатгалын нөхөн төлбөрийн дээд хэмжээ бодит хохирлоос доогуур байгаа, даатгалын субъект нь бодит эрсдэл үүсгэгч болох жолоочтой бүрэн нийцэхгүй байгаа зэрэг асуудлууд илэрч байна. Иймд суурь хураамжийг тогтмол дүнгээр тогтоох зохицуулалтаас татгалзаж, эрсдэлд суурилсан үнэлгээний аргачлал нэвтрүүлэх, хураамжийг тогтмол шинэчлэх механизм бий болгох, бонус-малус системийг хөгжүүлэх, нөхөн төлбөрийн хэмжээг бодит нөхцөлтэй уялдуулах, мөн жолоочид суурилсан даатгалын тогтолцоонд шилжих шаардлагатай байна. Энэ нь даатгалын тогтолцооны шударга байдал, үр ашиг, хохирогчийн эрх ашгийг хамгаалах түвшинг сайжруулах ач холбогдолтой юм. 2026-06-22T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4805 ТАТВАРЫН ТОГТВОРЖУУЛАЛТЫН ЗААЛТЫН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТЫН ОРЧИНД ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨЛЛИЙН СУДАЛГАА Далхжав, Амирдийбазар Энэхүү судалгааны ажлын зорилго нь татварын тогтворжуулалтын заалтын хөрөнгө оруулалтын орчинд үзүүлж буй нөлөөллийг онолын болон практик түвшинд шинжилж, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт (ГШХО)-ыг дэмжих, хөрөнгө оруулагчийн эрсдэлийг бууруулах болон төрийн татварын бодлогын уян хатан байдалд үзүүлэх нөлөөллийг тодорхойлоход оршино. Судалгаанд эрх зүйн норматив-догматик арга, харьцуулсан эрх зүйн шинжилгээ, статистик шинжилгээ болон кейс судалгааны аргуудыг хослуулан хэрэглэв. Монгол Улс, Казахстан, Чили, Перу дөрвөн улсын 2005–2022 оны панел дата (72 ажиглалт)-д суурилсан корреляцийн шинжилгээ, ГШХО-ын дата дээр өөрчлөлтийн шинжилгээ хийснээс гадна Оюу Толгой, Зөөвч-Овоо, МАК Цемент, Цагаан Суварга зэрэг дөрвөн хөрөнгө оруулалтын гэрээ болон зургаан тогтворжуулах гэрчилгээ авсан хөрөнгө оруулагчдын бодит кейсүүдийг нарийвчлан судалсан. Судалгааны үр дүнд гурван таамаглал бүгд батлагдсан. Нэгдүгээрт, тогтворжуулалтын хугацаа ба ГШХО-ын өсөлтийн хооронд хүчтэй эерэг хамаарал (r=+0.68, R²=46.2%, p<0.05) илэрч, татварын тогтворжуулалт нь хөрөнгө оруулалт татахад эерэг нөлөө үзүүлдгийг статистикийн хувьд баталсан. Перу улс эрх зүйн орчныг бүхэлд нь тогтворжуулах замаар хамгийн өндөр коэффициент (r=+0.81) харуулсан нь татвараас давсан иж бүрэн эрх зүйн тогтворжуулалт илүү үр дүнтэй болохыг нотолж байна. Хоёрдугаарт, кейс судалгааны үр дүнгээр томоохон төслүүд гэрээгээр дамжуулан үндсэн татваруудаа тогтворжуулж, хөрөнгө оруулагчийн санхүүгийн тодорхой байдлыг хангаж, эрсдэлийг бодитоор бууруулсан болохыг баталсан. Гуравдугаарт, тогтворжуулалтын хэт өргөн хэрэглээ нь төрийн татварын бодлогын уян хатан байдлыг хязгаарладаг нь Оюу Толгойн 30 жилийн, 8 татварыг хамарсан гэрээний жишээ болон Чили, Казахстаны хатуу царцаах загвараас эдийн засгийн тэнцвэрийн зарчимд шилжсэн туршлагаар нотлогдсон. Дүгнэлтэд татварын тогтворжуулалтын заалт нь хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулахад "шаардлагатай боловч хангалтгүй" бодлогын хэрэгсэл гэж тодорхойлогдов. Судалгааны үр дүнд үндэслэн зургаан санал дэвшүүлж, тухайлбал хатуу царцаах механизмаас эдийн засгийн тэнцвэрийн заалтад шилжих, зөвхөн татварыг бус эрх зүйн орчныг бүхэлд нь тогтворжуулах Перугийн загварт ойртуулах, гэрчилгээ олгох журмыг нарийвчлан батлах, шатлалтай ялгавартай хандлага нэвтрүүлэх, цогц бодлогын нэг хэсэг болгон уялдуулан хэрэгжүүлэх зэрэг чиглэлийг тодорхойлов. 2026-06-22T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4801 Замын хөдөлгөөний дүрмийн зөрчилд хүлээлгэх хууль зүйн хариуцлагын үр нөлөөг судлах нь Батсайхан, Тэмүүлэн Монгол Улсад сүүлийн жилүүдэд замын хөдөлгөөний дүрмийн зөрчил, зам тээврийн ослын тоо буурахгүй, харин нэмэгдэх хандлага ажиглагдаж байна. Тухайлбал, 2020–2025 оны хооронд замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчсөн тохиолдол 1.5 саяас 3.8 сая гаруй болж 253.3% өссөн нь энэ чиглэлийн хууль зүйн хариуцлагын үр нөлөөг дахин үнэлэх шаардлагатайг харуулж байна. Мөн бүртгэлтэй жолоочийн тооны тогтмол өсөлт нь замын хөдөлгөөний зөрчилд нөлөөлөх гол хүчин зүйлсийн нэг болж байна. Монгол Улсад замын хөдөлгөөний дүрмийн зөрчилд ногдуулах хууль зүйн хариуцлага нь торгууль ногдуулах, жолоодох эрх хасах, баривчлах гэсэн үндсэн гурван хэлбэрээр хэрэгжиж байгаа боловч эдгээр арга хэмжээний үр нөлөө бодит байдал дээр хангалттай түвшинд хүрэхгүй байна. Ялангуяа торгуулийн хөнгөлөлтийн тогтолцоо (тухайлбал 14 хоногийн дотор төлбөл 50 хувиар бууруулах) нь зарим тохиолдолд жолоочийг зөрчил гаргахад өөгшүүлэх сөрөг нөлөө үзүүлж байгааг судалгааны үр дүн харуулж байна. Энэхүү судалгааны ажлын зорилго нь Монгол Улсад замын хөдөлгөөний дүрмийн зөрчилд оногдуулж буй хууль зүйн хариуцлагын үр нөлөөг судалж, зөрчил бууруулахад хэрхэн нөлөөлж байгааг тодорхойлоход оршино. Судалгаанд захиргааны эрх зүй, нийтийн эрх зүйн онолын хүрээнд Монгол Улсын Зөрчлийн тухай хууль болон Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай хуулийн зохицуулалтыг системчлэн судалсан. Үүний зэрэгцээ АНУ болон БНСУ-ын замын хөдөлгөөний зөрчилд хүлээлгэх хариуцлагын тогтолцоог судалж, Монгол Улсын нөхцөл байдалтай харьцуулан дүн шинжилгээ хийсэн. Мөн судалгааны ажлын хүрээнд чанарын судалгааны аргыг ашиглан жолооч нараас асуулгын судалгаа авч замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчихөд нөлөөлөх шалтгаан, нөхцөлийг тодорхойлсон бөгөөд замын цагдаагийн албан хаагчдаас ярилцлагын судалгаа авч хууль зүйн хариуцлагын хэрэгжилт, үр нөлөөг үнэлсэн. Ингэснээр онол, хууль зүйн зохицуулалт, практик хэрэгжилтийг уялдуулсан цогц дүн шинжилгээ хийсэн болно. Судалгааны үр дүнгээс харахад хууль зүйн хариуцлага нь тодорхой хэмжээнд сэргийлэх нөлөө үзүүлдэг боловч түүний үр нөлөө нь шийтгэлийн хатуу чанар, зайлшгүй хэрэгжилт (certainty), хяналтын тогтолцооны үр ашиг зэргээс ихээхэн хамаарч байна. Ялангуяа зөвхөн торгуулийн арга хэмжээ дангаараа хангалтгүй бөгөөд шаталсан шийтгэлийн тогтолцоо, тогтвортой хэрэгжилт бүхий хяналтын механизм илүү үр дүнтэй болох нь харьцуулсан судалгаанаас харагдаж байна. Иймээс замын хөдөлгөөний дүрмийн зөрчлийг бууруулахын тулд хууль зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох, хэрэгжилтийг бэхжүүлэх, шийтгэлийн үр нөлөөг нэмэгдүүлэх, жолоочийн хариуцлагыг дээшлүүлэх чиглэлээр цогц арга хэмжээ хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж дүгнэв. 2026-06-22T00:00:00Z https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4758 ХИЙМЭЛ ОЮУН УХААНЫ ХӨГЖЛӨӨС ҮҮСЭЖ БУЙ АЖИЛГҮЙДЛИЙН ЭРСДЭЛИЙГ ЭРХ ЗҮЙН ХҮРЭЭНД ЗОХИЦУУЛАХ НЬ: (МОНГОЛ УЛС БА ӨМНӨД СОЛОНГОСЫН ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА) Баттөр, Бадамсүрэн Хиймэл оюун ухааны хурдацтай хөгжил нь хөдөлмөрийн зах зээлийн уламжлалт тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт авчирч, олон төрлийн ажлын байр автоматжих, ажлын агуулга өөрчлөгдөх, улмаар ажилгүйдлийн шинэ хэлбэрүүд бий болох нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Иймд энэхүү судалгааны ажил нь хиймэл оюун ухааны нэвтрэлтээс үүдэх ажилгүйдлийн эрсдэлийг эрх зүйн үүднээс шинжлэн судлахад чиглэсэн болно. Судалгаанд хиймэл оюун ухааны үндсэн ойлголт, төрөл, хөгжлийн түвшин, хөдөлмөрийн зах зээлд үзүүлэх нөлөөллийг тайлбарлаж, автоматжуулалтын улмаас бий болж буй технологийн болон бүтцийн ажилгүйдлийн хэлбэрүүдийг онолын үүднээс авч үзсэн. Мөн хиймэл оюун ухаан Монгол Улсад хэрхэн нэвтэрч буй байдал, олон улсын түвшинд илэрч буй өөрчлөлт, эрсдэлийг судлаачдын байр суурь, бусад улс орны бодлого, эрх зүйн зохицуулалтын жишээтэй уялдуулан харьцуулж дүгнэлт хийсэн. Түүнчлэн Өмнөд Солонгосын хиймэл оюун ухааны зохицуулалтын суурь зарчим, хүний хяналтыг хадгалах шаардлага, ил тод байдлыг хангах болон ажилтны эрхийг хамгаалах бодлогын арга хэмжээг онолын хүрээнд судалсан. Цаашлаад харьцуулсан судалгаа болон кейс судалгааны аргыг ашиглан хиймэл оюун ухаан ажлын байранд нэвтэрснээр ажилгүйдэл, ажлын байрны бүтэц, агуулгад гарч буй өөрчлөлтийг олон улсын жишээн дээр, ялангуяа Өмнөд Солонгосын туршлагад тулгуурлан шинжилсэн. Тухайлбал, хиймэл оюун ухааны нөлөөгөөр ажлын байр цөөрөх, ажлын үүрэг өөрчлөгдөх, шилжилтийн үеийн эрсдэл үүсэх нөхцөлд тус улс ямар эрх зүйн болон бодлогын арга хэмжээг авч зохицуулж байгааг бодит кейсүүдийн үндсэн дээр задлан шинжилсэн. Мөн Монгол Улсад хиймэл оюун ухааны хэрэглээ ажлын байранд ямар түвшинд байгааг тоон асуумж судалгаагаар тодорхойлж, ажлын байрны тогтвортой байдалд үүсэж буй эрсдэлийг Солонгос болон Монгол Улсын жишээг харьцуулсан кейс судалгаанд үндэслэн дүгнэсэн. Судалгааны үр дүн нь хиймэл оюун ухааны хөгжил хөдөлмөрийн зах зээлд бодит өөрчлөлт авчирч, ажилгүйдлийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж буй тул энэхүү асуудлыг эрх зүйн түвшинд цаашид анхаарах шаардлагатайг харуулж байна. The rapid development of artificial intelligence is bringing significant changes to the traditional structure of the labor market. It is creating conditions in which various types of jobs may become automated, the content of work may change, and new forms of unemployment may emerge. Therefore, this research focuses on examining the unemployment risks caused by the introduction of artificial intelligence from a legal perspective. The study explains the basic concept, types, and levels of development of artificial intelligence, as well as its impact on the labor market. It also examines, from a theoretical perspective, the forms of technological and structural unemployment arising from automation. In addition, the study analyzes how artificial intelligence is being introduced in Mongolia and compares the changes and risks observed internationally with the views of researchers and examples of policies and legal regulations in other countries. Furthermore, the study examines, within a theoretical framework, the basic principles of artificial intelligence regulation in South Korea, including the need to maintain human oversight, ensure transparency, and protect workers’ rights. Moreover, using comparative research and case study methods, the study analyzes changes in unemployment, job structure, and job content caused by the introduction of artificial intelligence in workplaces, based on international examples, particularly the experience of South Korea. Specifically, it examines real cases to identify what legal and policy measures South Korea has taken in situations where artificial intelligence has reduced jobs, changed job responsibilities, and created transition-period risks. The study also determines the level of artificial intelligence use in workplaces in Mongolia through a quantitative survey and evaluates the risks to job stability based on comparative case studies of South Korea and Mongolia. The findings show that the development of artificial intelligence is bringing real changes to the labor market and increasing the risk of unemployment, making it necessary to pay further attention to this issue at the legal level 2026-06-22T00:00:00Z