https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/28 2026-06-30T20:14:39Z 2026-06-30T20:14:39Z Мандах, Аюурзана https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4846 2026-06-30T02:06:32Z 2026-06-30T00:00:00Z

ОРОН СУУЦНЫ ДООРХ АВТО ЗОГСООЛЫН ТАТВАРЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН НӨЛӨӨЛЛИЙН ШИНЖИЛГЭЭ Мандах, Аюурзана Энэхүү судалгааны ажил нь Улаанбаатар хотын нийтийн зориулалттай орон сууцны барилгын доорх авто зогсоолд үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татвар ногдуулах эрх зүйн зохицуулалт, татварын зарчимд нийцэж байгаа эсэхэд үнэлгээ өгч, тухайн татварын өрхийн санхүү болон улсын төсөвт үзүүлэх нөлөөллийг шинжлэн, одоогийн нөхцөл байдалд үнэлэлт дүгнэлт өгч, илүү боловсронгуй болгох санал зөвлөмж боловсруулах зорилгоор хийгдсэн болно. Судалгаанд онолын судалгаа, салбарын судалгаа болон эмпирик шинжилгээ гэсэн гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгийг хамруулсан бөгөөд онолын судалгааны хүрээнд Пигувын татварын онол, байршлын рентийн онол, татварын капиталжилт болон hedonic үнийн онол зэрэг дөрвөн тулгуур онолд тулгуурлан авто зогсоолын байранд татвар ногдуулах онолын үндэслэлийг боловсруулсан. Үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын тухай хуулийн 7.1 дүгээр зүйлд авто зогсоолыг татвараас чөлөөлнө гэсэн заалт байхгүй байгаа нь татвар ногдуулах эрх зүйн үндэс бүрэн бий болохыг баталгаажуулж байна.

2026-06-30T00:00:00Z Ганбат, Эрдэнэзаяа https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4842 2026-06-23T05:43:11Z 2026-06-23T00:00:00Z

УУЛ УУРХАЙН САЛБАРЫН КАПИТАЛ ТӨСЛҮҮДИЙН БАГЦЫГ ОНОВЧЛОХ ЗАГВАР Ганбат, Эрдэнэзаяа Уул уурхайн салбар нь аж үйлдвэржилт, дэд бүтэц, эрчим хүч зэрэг олон салбарын суурь түүхий эдийг хангадаг бөгөөд дэлхийн болон үндэсний эдийн засгийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг стратегийн салбар юм. Ашигт малтмалын арвин нөөцтэй орнуудын хувьд энэ салбар нь экспортын орлого, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн өсөлтийн гол эх үүсвэр болдог. Монгол Улсад уул уурхайн салбар 2024 оны байдлаар нийт экспортын орлогын 93 хувийг бүрдүүлж, эдийн засгийн бүтцэд давамгай байр суурь эзэлж байна. Уул уурхайн компаниуд үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, үйл ажиллагааг тасралтгүй явуулах зорилгоор их хэмжээний хөрөнгө шаардсан капитал төслүүдийг тогтмол хэрэгжүүлдэг. Эдгээр төслүүд нь урт хугацааны шинж чанартай, өндөр эрсдэлтэй бөгөөд түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл, геологийн тодорхой бус байдал, технологи болон байгаль орчны хүчин зүйлсийн нөлөөнд автдаг. Ийм нөхцөлд төслүүдийг зөв сонгох, багцын түвшинд оновчтой удирдах нь байгууллагын урт хугацааны үнэ цэнийг тодорхойлох чухал асуудал болдог. Гэвч уламжлалт үнэлгээний аргууд нь ихэвчлэн санхүүгийн үзүүлэлтэд төвлөрдөг тул ийм олон талт нөхцөлийг бүрэн тусгаж чаддаггүй. Иймээс энэхүү судалгааны ажлын зорилго нь уул уурхайн салбарын капитал төслүүдийн багцыг оновчлох, олон шалгуурт шийдвэр гаргалтад суурилсан загвар боловсруулахад оршино. Судалгаанд олон шалгуурт шийдвэр гаргалтын аргууд, тухайлбал AHP болон TOPSIS аргуудыг ашиглан төслүүдийг үнэлэх, эрэмбэлэх арга зүйг боловсруулсан. Төслүүдийг үнэлэхдээ зөвхөн санхүүгийн үзүүлэлтээр хязгаарлагдахгүйгээр стратегийн нийцэл, эрсдэлийн түвшин, үйлдвэрлэлийн нөлөө, тогтвортой хөгжлийн хүчин зүйлсийг нэгтгэн авч үзсэн. Судалгааны үр дүнд уул уурхайн байгууллагуудын хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтыг илүү системтэй, олон шалгуурт үнэлгээнд суурилсан байдлаар сайжруулах боломжтой загварыг санал болгож байна. Энэхүү загвар нь төслүүдийг илүү оновчтой эрэмбэлэх, нөөцийг үр ашигтай хуваарилах, эрсдэлийг бодитой үнэлэх замаар байгууллагын урт хугацааны үнэ цэнэ болон тогтвортой хөгжлийг дэмжих ач холбогдолтой.

2026-06-23T00:00:00Z Аварзэд, Мөрөн https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4808 2026-06-22T06:54:12Z 2026-06-22T00:00:00Z

Рестораны бизнесийн санхүүгийн өгөгдлийн шинжилгээнд суурилсан шийдвэр гаргалтын хувилбарууд Аварзэд, Мөрөн Бизнесийн амьдралын мөчлөг бүрээс хамаарч компанийн санхүүгийн байдал өөр өөр байдаг бөгөөд амьдралын мөчлөгт нь тааруулж шийдвэр гаргах шаардлагатай тулгардаг. Бизнесийн амьдралын мөчлөгөөс хамааран аливаа шийдвэр гаргахын тулд санхүүгийн байдлыг тодорхойлж, амьдралын мөчлөгтэй уялдаатай санхүүгийн шийдвэр гаргах нь ач холбогдолтой юм. Рестораны салбарт удаан амжилттай үйл ажиллагаа явуулах хүчин зүйлсийн чухал нэг бол санхүүгийн болон үйл ажиллагааны тоон мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргалт юм. Судалгааны ажлын хүрээнд рестораны салбарын санхүүгийн харьцаа үзүүлэлт болон үйл ажиллагааны харьцаа үзүүлэлтэд тулгуурлан шийдвэр гаргах хувилбаруудыг бизнесийн амьдралын мөчлөгт тааруулан судлаж, шийдвэр гаргалтын хувилбарыг дэмжихэд оршино. Рестораны салбар нь өөрийн гэсэн онцлог үйл ажиллагаатай бөгөөд салбарын онцлогийн дагуу рестораны санхүүгийн болон үйл ажиллагааны харьцаа үзүүлэлт нь рестораны шийдвэр гаргахад хангалттай мэдээлэл болохуйц эсэхэд дүгнэлт өгөн шийдвэр гаргалтын хувилбаруудыг дэмжихэд оршино. Судалгааны үр дүнд хүрэхийн тулд рестораны санхүүгийн өгөгдөл дээр үндэслэн үйл ажиллагааны үр ашигт байдалд шинжилгээ хийх буюу тоон судалгааны арга зүйг ашиглан судалгаа хийлээ. Рестораны санхүүгийн болон үйл ажиллагааны мэдээлэл дээр дүн шинжилгээ хийж харьцаа үзүүлэлтийг тодорхой болгосноор ресторан юун дээр анхаарах, аль төрлийн шийдвэрийг гаргаж, үйл ажиллагаагаа тогтвортой болгох талаар дэмжлэг үзүүлэх боломжтой юм. Судалгааны үр дүнд ресторан нь хэдий санхүүгийн тайлан болон мөнгөн урсгалын хувьд үйл ажиллагаа хэвийн байгаа хэдий ч харьцаа үзүүлэлтүүд болон чанарын үзүүлэлтийг шинжлэхэд үр ашигтай байгаа эсэх, сайн хүчин чадлаараа ажиллаж байгаа эсэх зэрэг мэдээллийг шинжилгээний үр дүнгээс гаргаж болохоор байна. Иймээс удаан оршин тогтнохын тулд санхүүгийн болон үйл ажиллагааны шийдвэр гаргалтыг үр дүнд суурилж шийдвэр гаргах боломжтой харагдаж байна. Энэхүү судалгаа нь Монголын рестораны салбарын онцлогт суурилсан санхүүгийн болон үйл ажиллагааны харьцаануудыг шинжилж, шийдвэр гаргах хувилбар боловсруулах зөвлөмж өгөх замаар практик ач холбогдолтой. A company’s financial condition varies depending on each stage of its business life cycle, and decisions must be made accordingly. To make effective decisions based on the business life cycle, it is important to assess the financial condition and align financial decisions with the corresponding stage of the life cycle. One of the key factors for long-term success in the restaurant industry is decision-making based on financial and operational data. Within the scope of this study, decision-making options are analyzed based on financial ratios and operational performance indicators of the restaurant sector, aligned with the stages of the business life cycle, with the aim of supporting decision-making processes. The restaurant industry has its own operational characteristics, and the study evaluates whether financial and operational ratios specific to the sector provide sufficient information for decision-making and helps support appropriate decision alternatives. To achieve the research objectives, a quantitative research methodology was applied, analyzing operational efficiency based on the restaurant’s financial data. By examining financial and operational information and determining key performance ratios, it becomes possible to identify areas that require attention and to support decisions that help stabilize operations. The findings indicate that even if a restaurant appears financially stable based on its financial statements and cash flows, further analysis of ratio indicators and qualitative measures can reveal whether it is operating efficiently and utilizing its full capacity. Therefore, for long-term sustainability, it is essential to base financial and operational decisions on analytical results. This research provides practical value by analyzing financial and operational ratios tailored to the characteristics of Mongolia’s restaurant industry and offering recommendations for developing decision-making alternatives.

2026-06-22T00:00:00Z Мөнхбат, Дөлгөөн https://repository.ufe.edu.mn/xmlui/handle/8524/4807 2026-06-22T06:53:48Z 2026-06-22T00:00:00Z

АМНАТ-ийн аж ахуй нэгжүүдэд үзүүлж буй татварын ачааллын судалгаа Мөнхбат, Дөлгөөн Монгол улсын эдийн засгийн гол тулгуур багана болсон уул уурхайн салбар нь 2025 оны байдлаар Монгол улсын нийт экспортын орлогын 85 хувь, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 25 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлсэн. 2025 оны байдлаар улсын төсвийн орлого 32.6 их наяд хүрсэн бөгөөд үүний 33 гаруй хувийг уул уурхайн салбар татвар, төлбөр, хураамж хэлбэрээр төвлөрүүлсэн ба үүний 40 хувийг зэсийн татвар, төлбөр, хураамж бүрдүүлсэн байна. Сүүлийн жилүүдэд сэргээгдэх эрчим хүч, барилга, цэвэр эрчим хүчний салбарын өсөлттэй холбоотойгоор зэсийн эрэлт нэмэгдэж буй бөгөөд энэ эрэлтийн хэмжээ ирээдүйд тогтмол нэмэгдэх билээ. Үүнээс үүдээд зэсийн бүтээгдэхүүний үнэ сүүлийн 10 жилийн хугацаанд 2 дахин нэмэгдсэн үзүүлэлттэй байна. Монгол улсын хувьд байгалийн баялаг төрийн нийтийн өмчийн хүрээнд энэхүү баялгийг ашиглаж буй уул уурхайн аж ахуй нэгж төлбөр төлөх шаардлагатай бөгөөд энэхүү төлбөрийг “Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр” гэдэг. Энэхүү төлбөрийг зэсийн хүдрийн хувьд үндсэн хувь хэмжээ болох 5% дээр нэмэгдээд зэсийн зах зээлийн жишиг үнэ болон боловсруулалтын түвшнээс хамаарч 0-30%-ийн нэмэлт ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр төлдөг. Энэхүү ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр тооцох суурь буюу зах зээлийн жишиг үнэ, нэмэлт хувь хэмжээ тооцох аргачлал болон нэмэлт ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн өндөр хувь хэмжээний улмаас зэс олборлох салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй болон шинээр хайгуулын төслөөс олборлогч болох гэж буй аж ахуй нэгжүүдэд татварын ачаалал нэмэгдэж, улмаар монгол улсын зэсийн салбарт орох гадаадын хөрөнгө оруулалт буурч болзошгүй эрсдэл үүсэж байна. Иймээс уг судалгааны ажлын зорилгын хүрээнд Монгол улсын зэс олборлогч аж ахуй нэгжүүдийн татварын ачааллыг тооцоолж үүнд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр нь хэрхэн нөлөөлж буйг судалж, шийдвэрлэх санал зөвлөмж боловсруулахад оршино. Судалгааны ажлын хүрээнд үндсэн 3 зорилт дэвшүүлэн энэхүү сэдвийн хүрээнд судлагдсан байдлын судалгаа болон ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн татварын орчныг судалж онолын тойм бэлтгэсэн. Судалгааны хэсэгт зэс олборлох салбарын зэсийн баяжмал үйлдвэрлэгч үндсэн хоёр компанийг нэлэнхүй түүврийн аргаар сонгон авч хоёрдогч өгөгдөл цуглуулах аргын дагуу аудитлагдсан санхүүгийн тайланд үндэслэн татварын ачааллыг тоон судалгааны аргаар тооцоолсон болно. Татварын ачаалалд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр хэрхэн нөлөөлж буйг монгол улстай газарзүйн хувьд төстэй далайд гарцгүй, уул уурхайд эдийн засаг нь түшиглэсэн болон уул уурхай хөгжсөн улсуудыг сонгон монгол улсын ашигт малтмалын нөөц ашигласны тогтолцоотой харьцуулсан судалгаа хийж дүгнэлт, санал зөвлөмж боловсруулсан. The mining sector, which is the main pillar of Mongolia’s economy, accounted for 85% of the country’s total export revenue and more than 25% of its GDP as of 2025. In the same year, the state budget revenue reached 32.6 trillion MNT, of which over 33% was collected from the mining sector in the form of taxes, fees, and charges, with 40% of this coming specifically from copper-related taxes, fees, and charges. In recent years, due to growth in renewable energy, construction, and clean energy sectors, the demand for copper has been increasing and is expected to continue growing steadily in the future. As a result, the price of copper products has doubled over the past 10 years. In Mongolia, natural resources are considered state public property, and mining companies exploiting these resources are required to pay a fee known as the “Mineral Resource Royalty.” For copper ore, companies pay a base rate of 5%, plus an additional royalty of 0–30% depending on the international market price of copper and the level of processing. However, the methodology for determining the benchmark market price and the additional rates, as well as the relatively high rate of the additional royalty, has increased the tax burden on companies operating in copper mining and those transitioning from exploration to extraction. This creates a potential risk of reducing foreign investment in Mongolia’s copper sector. Therefore, the objective of this research is to assess the tax burden on copper mining companies in Mongolia, analyze how mineral resource royalties affect this burden, and develop recommendations for improvement. The study sets out three main objectives, including a literature review of previous studies and a theoretical overview of the mineral resource royalty system. In the empirical section, two major copper concentrate producers in the mining sector were selected using a purposive sampling method. Based on audited financial statements, the tax burden was calculated using quantitative analysis methods. Furthermore, to evaluate the impact of mineral resource royalties on the tax burden, a comparative study was conducted with landlocked and mining-dependent countries, as well as countries with developed mining sectors that are geographically similar to Mongolia. Based on this comparison, conclusions and policy recommendations were developed.

2026-06-22T00:00:00Z